«Η σκηνοθετίτιδα σκοτώνει το θέατρο»

Ο Θωμάς Μπέκετ, πρώην καγκελάριος, συγκυβερνήτης, αδελφικός φίλος του βασιλιά Ερρίκου Β’ και διάσημος μπον βιβέρ, γίνεται αρχιεπίσκοπος της Καντερβουρίας. Απαρνιέται ξαφνικά τα εγκόσμια αξιώματα, τις απολαύσεις και αφιερώνεται στη μάχη για την κατάλυση της κοσμικής εξουσίας. Αυτοεξορίζεται στη Γαλλία κι όταν επιστρέφει στην Αγγλία γνωρίζει ότι θα δολοφονηθεί.

Θα συμβεί παραμονές της Πρωτοχρονιάς του 1170 μέσα στην ίδια του την εκκλησία. Τα συναξάρια έγραψαν πως τους καλωσόρισε στον ναό και δέχτηκε τα χτυπήματα χωρίς αντίσταση την ώρα που προσευχόταν. Είναι η πραγματική ιστορία του Αγίου Θωμά. Το έργο ξεκινάει από τη στιγμή που ο Θωμάς Μπέκετ επιστρέφει από τη Γαλλία.

Συζητώντας με τη Ρούλα Πατεράκη πείθεσαι ότι εκείνη τη στιγμή διατυπώνει με τις πιο ακριβείς λέξεις τις απαντήσεις της, ότι εκφράζει με τη μεγαλύτερη δυνατή αλήθεια τις σκέψεις και τις επιθυμίες της, όσο απροσδόκητες κι αν ακούγονται κάποιες απ’ αυτές.

Με τον Γιώργο Νανούρη στο «Φονικό στην εκκλησιά» Με τον Γιώργο Νανούρη στο «Φονικό στην εκκλησιά» |

Η Ιόλη Ανδρεάδη και ο Αρης Ασπρούλης, κι οι δυο τους χαρισματικοί, είχαν το μεγαλεπήβολο αυτό σχέδιο για το έργο του Ελιοτ. Την Ιόλη τη γνωρίζω από μικρή εξαιτίας των γονιών της, του Γιάγκου Ανδρεάδη και της Πέπης Ρηγοπούλου. Τους άκουσα με ενδιαφέρον: Το έργο με δύο ερμηνευτές, μια γυναίκα, που ως τέτοια υποδύεται κι άλλους ρόλους, και ο Θωμάς Μπέκετ.

Είναι πετυχημένη η μετεγγραφή. Αγαπούσα τον νομπελίστα, μεγάλο ποιητή Ελιοτ, στο παρελθόν είχα μεταφράσει δύο από τα Τέσσερα Κουαρτέτα του. Είχα δει το “Φονικό στην εκκλησιά” πριν από πολλά χρόνια στο Παρίσι σε μια ολοκληρωμένη παράσταση, που όμως δεν μου άρεσε, με κούρασε. Ηταν πολύ ακαδημαϊκή, πολύ σεβαστική στον ποιητή.

Τότε είχα βρει τον Ελιοτ αντιθεατρικό. Ομως έτσι όπως συνέλαβε το έργο η Ιόλη και το διασκεύασε μαζί με τον Αρη, νομίζω ότι απέκτησε μια ενδιαφέρουσα θεατρικότητα, υποδόρια μάλιστα φέρει κάποια μηνύματα που διαχέονται σε πολιτικό, θρησκευτικό, κοινωνικό, οντολογικό επίπεδο

• Εσείς έχετε κάποιου είδους πίστη;

Καθόλου, παρ’ όλο που όταν χάνεις δικούς σου, είναι εύκολο να κυλήσεις προς τα εκεί. Είχα μια φίλη που εκτιμούσα πολύ, έπασχε από σχιζοφρένεια και πέθανε από καρκίνο. Λίγο πριν φύγει απάντησε σ’ αυτή την κλασική ερώτηση περί πίστης κάτι που μου άρεσε πολύ: «Να μου επιτρέψετε να έχω έναν υγιή αγνωστικισμό». Η φράση με σημάδεψε, την υιοθέτησα έκτοτε.

Ειδικά όταν το λέει κάποιος έχοντας περάσει τα μαρτύρια του Ταντάλου, θα ήταν λογικό να ρέπει προς το να προσκυνήσει το θείο. Με εντυπωσίασε που δεν καταδέχτηκε την παρηγορία μένοντας συνεπής στην αντίληψη που είχε για τη ζωή ώς το τέλος. Θεώρησε την αρρώστια της ως επιλογή της φύσης, όχι μοίρα, πεπρωμένο.

• Η παραδοχή του αγνωστικισμού δεν υποδηλώνει ένα είδος πίστης, με την έννοια ότι αφήνει ανοιχτό έναν χώρο προς το μεταφυσικό;

Εγώ ενδιαφέρομαι για τη μεταφυσική που φέρνει η εξέλιξη της επιστήμης. Κάθε μέρα σού ανατρέπει παραδεδεγμένες αξίες, πεποιθήσεις, αλλάζει τον δρόμο σκέψης. Μ’ αυτήν την έννοια έχω πίστη στην επιστήμη. Είναι τόσο θεαματικά υπερβατική, που μένεις εμβρόντητος, άφωνος. Θεωρητικά και δυνητικά είναι το σύμπαν, με την έννοια του πειράματος, του πραγματικού.

• Με τη δύναμη του ανθρώπου;

Με τη μετά τον άνθρωπο κατάσταση, αν θεωρήσουμε ότι αποτελεί ένα μεταβατικό φαινόμενο. Μέσα από ένα προτσές αλλεπάλληλων μετακινήσεων ο άνθρωπος μπορεί να μετεξελιχθεί σε κάτι που δεν θα είναι όπως τον ξέρουμε, ίσως σε μηχανή, εξωγήινο, ακόμα και η ύλη, δηλαδή να λειτουργήσουν άλλες δυνατότητες. Σ’ αυτό έχω όχι πίστη αλλά δέος. Είναι το μόνο που θα ήθελα να παρακολουθώ με τεράστιο ενδιαφέρον.

• Στην τέχνη σας δεν έχετε πίστη;

Α πα, πα. Θεός φυλάξοι. Να πιστεύω στο θέατρο; Φυσικά υπάρχουν άνθρωποι που είχαν ή έχουν έναν δαίμονα. Κάποιοι ξεχωριστοί, ιδιαίτεροι που η σκέψη τους σπάει τα δεδομένα, ταρακουνάει. Οπου υπάρχει δαίμονας, καλός ή κακός, εγώ ενδιαφέρομαι. Ωστόσο, δεν πιστεύω ότι επειδή ο Κουν δημιούργησε τέχνη ή επειδή εγώ ασχολούμαι με το θέατρο σώθηκε η ανθρωπότητα.

Ομως η ανθρωπότητα σώθηκε όταν ανακαλύφθηκε η πενικιλίνη. Παρ’ όλο που είμαι θεωρητική, σε ορισμένα πράγματα αντιδρώ λίγο σαν μηχανή. Ενδιαφέρομαι για τα χειροπιαστά αποτελέσματα. Θέλω να δω κάτι με τους δύο οφθαλμούς μου, όχι με τον τρίτο…

• Η φήμη που σας ακολουθεί πόση σχέση έχει με την πραγματικότητα;

Δεν είμαι συμφιλιωμένη με την κατάστασή μου. Νομίζω πως όλα στη ζωή μου έγιναν λάθος. Τώρα πια με διακατέχει μια απάθεια. Κι όταν συμβαίνει αυτό σημαίνει πως έχει ξεπεραστεί και η φάση της οδύνης.

Εχεις μετακινηθεί κάπου όπου απουσιάζει όχι μόνο η ικανοποίηση αλλά και η επιθυμία της ικανοποίησης. Ναι, έτσι νιώθω, το γνωρίζω, δεν χρειάζεται να πάω σε ψυχαναλυτή για ν’ αρχίσουν να με σκάβουν στην ηλικία μου… Αλλωστε δεν θα έβρισκαν κανέναν χρυσό.

Ολοι, από νέοι, έχουμε κάποια στηρίγματα. Κάτι πολύτιμο, αγαπημένο που δεν θέλουμε να το χάσουμε. Ξέρω κάποιον που έγινε αφόρητα δυστυχισμένος γιατί έχασε το δαχτυλίδι της μαμάς του.

Η απώλεια ήταν σκληρότερη κι απ’ τον θάνατο, σήμαινε το τέλος όλων των πραγμάτων. Εψαχνε χρόνια να το βρει και στο τέλος δεν άντεξε, αυτοκτόνησε. Κι άλλοι άντεξαν να χάσουν οικογένειες, κατάφεραν να επιζήσουν. Είναι πολύπλοκη η ανθρώπινη κατάσταση.

• Μια προκλητική πρόταση θα σας έβγαζε από την απάθεια; Η ανάληψη μιας διευθυντικής θέσης, για παράδειγμα στο Εθνικό Θέατρο;

Πώς πάει κανείς στο Εθνικό; Σε μια στιγμή που η θέση χηρεύει, δημιουργείται μια ένταση και επιπολαίως δέχεσαι. Μα κι εγώ έχω αναρωτηθεί γιατί δεν μου έχει προταθεί.

Μετά σκέφτομαι, ίσως επειδή είμαι γυναίκα ή επειδή τα λέω χύμα και τσουβαλάτα. Βλέποντας όμως τη συνολική κατάσταση της χώρας λες ότι εκείνη την κρίσιμη στιγμή θα πρέπει να έχει κανείς σοβαρές ιδέες για το Εθνικό Θέατρο, οι οποίες θα γίνουν αποδεκτές και θα υλοποιηθούν άμεσα, μέσα σε δέκα μέρες.

Αν δεν εκμεταλλευτείς τη διατομή του χρόνου, καμιά αλλαγή δεν πρόκειται να γίνει ποτέ στο μέλλον. Η προσπάθεια, σε επίπεδο δράσης, πρέπει να εκτελεστεί μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα για να είναι νικηφόρα, αλλιώς μπαίνεις στη λογική της ήττας.

Κανένας διευθυντής, όσο εμπνευσμένος κι αν είναι, δεν θα κάνει κάτι καινούργιο. Αντίθετα, όσο μένει τόσο θα συντηρείται ο ίδιος μηχανισμός. Θα το παλεύει, ή θα έχει την ψευδαίσθηση ότι το παλεύει, ή θα αποδεχτεί την κατάσταση ή θα απελπιστεί. Οπως επίσης, αν ήμουν νεότερη, θα ταξίδευα ευχαρίστως στο Διάστημα.

Αν είχα την τεχνογνωσία να διευθύνω το Εθνικό Θέατρο -που την έχω- αλλά και την τεχνογνωσία να διευθύνω το υπουργείο Αμυνας, θα προτιμούσα βεβαίως το δεύτερο.

• Το υπουργείο Αμυνας;

Φυσικά, τη σκούφια μου θα πετούσα. Δεν ξέρω γιατί, αλλά θα το προτιμούσα. Θα ένιωθα άνετα, ότι μπορεί να γίνει παιχνίδι. Τις προκλήσεις όπου καλείσαι να υπηρετήσεις κάτι σε διατομή χρόνου θα τις αναλάμβανα όλες. Αλλά σήμερα δεν υπάρχουν τέτοια. Το παιχνίδι γίνεται για ένα μήνα και μετά επιστρέφεις στην πεπατημένη.

Κι ύστερα το μόνο που απομένει είναι ένα καλό βιβλίο σε μια καλή γωνιά για να ξεχνιέσαι. Δεν είναι μόνο στην Ελλάδα έτσι, είναι παντού. Τα πράγματα γερνούν πολύ γρήγορα παρασύροντας και τους νέους.

• Σήμερα, στην εποχή του update;

Πιστεύω ότι η απόλυτα εγκληματική λέξη ήταν η «αλλαγή». Πίσω της βρισκόταν ο απόλυτος λαϊκισμός και καιροσκοπισμός. Γύρω της συνασπίστηκε η ουτοπία όλων των μικρών, ούτε καν των μικρομεσαίων. Τέτοιες μεγαλεπήβολες λέξεις είναι όλες κενές περιεχομένου. Εν ονόματι αυτής της αλλαγής βαδίζουμε και σήμερα.

Στο δόγμα του Ανδρέα Παπανδρέου, μιας προσωπικότητας που μπόρεσε να στηρίξει το αίτημα στη συγκεκριμένη συγκυρία και να επενδύσει στην επιθυμία του κόσμου. Τι θα πει αλλαγή; Ποιος θα σ’ αλλάξει δηλαδή; Σε ατομικό αλλά και κοινωνικό επίπεδο η επίκληση της αλλαγής ισοδυναμεί πια με την απόλυτη πλήξη.

• Τι λειτουργεί για εσάς ως κίνητρο, ως «χειρολαβή» μέσα στην καθημερινότητα. Η μνήμη;

Η μνήμη είναι το πλέον προδοτικό πράγμα. Μεγαλώνοντας τη βλέπω να με εγκαταλείπει κάθε λεπτό. Μόνο σ’ αυτήν δεν μπορώ να πιστέψω. Η συλλογική μνήμη πάλι εντάσσεται στο επιστημονικό προτσές.

Μόνο οι μικρές καλές στιγμές στο εδώ και το τώρα, ένα ξέχασμα. Εχω μετακομίσει δυο-τρεις φορές τον τελευταίο καιρό με αποτέλεσμα να χάσω όλο το οπτικοακουστικό υλικό από το θέατρο. Αυτό το αρχείο είχα την αίσθηση ότι μου έδινε μια δύναμη.

Αδειάζω συνεχώς κούτες -δεν κατάφερα να τις ανοίξω όλες γιατί έρχεται η στιγμή της επόμενης μετακόμισης… Εφιάλτης αυτές οι μετακομίσεις, άπειρα βιβλία που πάνε κι έρχονται από σπίτι σε σπίτι μένοντας αταξινόμητα… Μέχρι στιγμής λοιπόν έχω ανοίξει πάνω από 400 κιβώτια και δεν έχω βρει το αρχείο. Υποψιάζομαι πως από κάποια σατανική συγκυρία οι μεταφορείς το πέταξαν.

Για μένα αυτό είναι σχεδόν ανακούφιση. Σαν να αποσυνδέομαι από κάτι, σαν η μοίρα να μου λέει: δεν σου χρειαζόταν το αρχείο. Δεν έχεις πια άγκυρα, ό,τι θυμάμαι, όποιος θυμάται. Εχουν μείνει 45 ακόμα κιβώτια. Λες να είμαι τόσο τυχερή ή τόσο άτυχη και να βρίσκεται εκεί;

• Τον Απρίλιο σκηνοθετείτε στο θέατρο «Θησείο» το τελευταίο έργο του Γιάννη Μαυριτσάκη «Η επίκληση της γοητείας».

Το θέμα αφορά τη μεγάλη πάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό με την απόλυτη νίκη του κακού. Ξεχωριστά επεισόδια με εσωτερικό σύνδεσμο, όπου κάποιοι παγιδεύουν πρόσωπα αδύναμα να αντιληφθούν το μεγάλο δαντικό παιχνίδι που παίζεται και υποκύπτουν. Ο Μεφιστοφελής είναι ακμαιότατος, αιώνιος.

Το έργο είναι τόσο καλογραμμένο που για πρώτη φορά δεν μπορώ να αφαιρέσω, να μεταθέσω, να προσθέσω ούτε ένα «και». Εχω κατακόψει τον Σέξπιρ κι εδώ δεν υπάρχει τίποτα περιττό. Ο Γιάννης είναι σπουδαίος συγγραφέας, νομίζω ότι αυτό το έργο είναι το σημαντικότερο που έχει γραφτεί τελευταία στο ευρωπαϊκό θέατρο. Πιστεύω ότι το δυτικό θέατρο θα ήταν νεκρό χωρίς τα κείμενα.

Ούτε οι μεγάλοι ηθοποιοί θα το σώσουν, πόσω μάλλον οι σκηνοθέτες. Η ουσία του θεάτρου είναι ο συγγραφέας και οι μεγάλοι ερμηνευτές. Η σκηνοθετίτιδα είναι αυτή που το οδηγεί στον θάνατο.

Θέατρο Τέχνης/Υπόγειο (Πεσμαζόγλου 5, τηλ.: 210-3228706). «Φονικό στην εκκλησιά» του Τ.Σ. Ελιοτ. Σύλληψη – Σκηνοθεσία – Κίνηση: Ιόλη Ανδρεάδη. Κείμενο μεταγραφής: Ιόλη Ανδρεάδη – Αρης Ασπρούλης.
Σκηνογραφία – Κοστούμια: Δήμητρα Λιάκουρα. Ειδικές Κατασκευές: Περικλής Πραβήτας. Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα. Μουσική – Ηχοτοπίο: Γιάννης Χριστοφίδης. Ερμηνεύουν: Ρούλα Πατεράκη, Γιώργος Νανούρης.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *